Các dạng toán thi TIMO lớp 1: mười dạng bài, giải từng bước cho con sáu tuổi

Với học sinh lớp 1, TIMO thường là kỳ thi "thật" đầu tiên trong đời: có số báo danh, có giờ bắt đầu, có tờ đề mà bố mẹ không được nhắc. Vòng loại trong nước lại rơi vào khoảng tháng 10 — lúc con mới vào lớp 1 được vài tuần, còn đang tập đọc trơn và làm phép cộng trong phạm vi 10. Đề thi thì không đợi con: nhiều câu dùng số có hai chữ số và đòi hỏi những kiểu suy nghĩ mà sách giáo khoa lớp 1 chưa dạy.

Nghe thì đáng lo, nhưng thực ra khoảng cách ấy lấp được, vì đề lớp 1 xoay quanh một số dạng bài khá cố định. Bài viết này đi qua mười dạng hay gặp nhất, chia theo đúng năm chuyên đề của đề thi. Mỗi dạng có một bài mẫu, cách nghĩ từng bước theo cách một bạn sáu tuổi hiểu được, lỗi con hay mắc và một trò luyện nhỏ cha mẹ làm được ở nhà. Phần cuối bài hướng dẫn cụ thể cách dùng khu ôn thi TIMO trên SchoolOnline để luyện đúng từng dạng.

Đề TIMO lớp 1 trông như thế nào

Khung đề vòng loại giống nhau ở mọi khối: 25 câu làm trong 90 phút, chia đều năm phần — tư duy logic, số học, lý thuyết số, hình học, tổ hợp — mỗi phần 5 câu. Mỗi câu 4 điểm, thang 100, làm sai không bị trừ điểm. Đề đã được dịch sang tiếng Việt, và mọi câu đều là điền đáp số: không có bốn phương án A, B, C, D để chọn.

Ba điều trong khung đề ấy đặc biệt khó với một bạn lớp 1:

• 90 phút là rất dài. Một tiết học trên lớp chỉ 35 phút. Ngồi tập trung gấp hơn hai lần thời gian ấy là kỹ năng phải tập dần, không tự có.
• Con phải tự đọc đề. Nhiều câu dài hai, ba dòng. Con đọc chưa trơn thì chưa kịp nghĩ đã mệt.
• Không có phương án để đoán. Con phải tự tìm ra con số, rồi viết số ấy cho rõ ràng, đúng chỗ.

Thể lệ, mốc thời gian và cách chấm có thể điều chỉnh theo từng mùa, nên trước khi đăng ký cha mẹ nên đối chiếu thông báo chính thức của ban tổ chức. Muốn biết kỳ thi này từ đâu ra và có nên cho con thi hay không, đọc trước bài nguồn gốc kỳ thi TIMO.

Chuyên đề 1 — Tư duy logic

Câu logic ở lớp 1 không cần phép tính khó. Thứ đề kiểm tra là con có nhìn ra quy luật và có giữ được nhiều thông tin trong đầu cùng lúc không.

Dạng 1: Tìm quy luật của dãy số

Bài mẫu. Điền số còn thiếu: 1, 2, 4, 7, 11, ?

Cách nghĩ từng bước.

1. Hướng dẫn con nhìn khoảng cách giữa hai số liền nhau, chứ không nhìn từng số riêng lẻ: từ 1 lên 2 là thêm 1, từ 2 lên 4 là thêm 2, từ 4 lên 7 là thêm 3, từ 7 lên 11 là thêm 4.
2. Viết các khoảng cách ấy ra thành một dãy mới: 1, 2, 3, 4. Dãy mới này rất dễ đoán — số tiếp theo là 5.
3. Vậy số cần điền là $11 + 5 = 16$.

Lỗi hay gặp. Con thấy dãy "tăng dần" là đoán bừa một số lớn hơn 11, hoặc nhìn ba số đầu rồi kết luận "cứ thêm 2". Cách chữa: bắt con viết khoảng cách vào giữa hai số, ngay trên đề. Viết ra rồi thì quy luật tự hiện lên.

Luyện ở nhà. Chơi trò "bố nghĩ dãy, con đoán số": bố mẹ đọc bốn số theo một quy luật, con đoán số thứ năm và phải nói được "vì sao". Bắt đầu từ dãy cộng đều (2, 4, 6, 8), rồi mới đến dãy có khoảng cách tăng dần như bài mẫu.

Dạng 2: Cân thăng bằng và đổi vật

Bài mẫu. Một quả dưa nặng bằng 2 quả táo. Một quả táo nặng bằng 3 quả mận. Hỏi một quả dưa nặng bằng bao nhiêu quả mận?

Cách nghĩ từng bước.

1. Vẽ quả dưa ở một bên, hai quả táo ở bên kia.
2. Thay từng quả táo bằng 3 quả mận: quả táo thứ nhất thành 3 quả mận, quả táo thứ hai cũng thành 3 quả mận.
3. Đếm số mận: $3 + 3 = 6$. Vậy một quả dưa nặng bằng 6 quả mận.

Lỗi hay gặp. Con lấy luôn $2 + 3 = 5$ vì thấy trong đề có hai số. Bài đổi vật là nơi trẻ lớp 1 hay "cộng mọi số nhìn thấy". Bước vẽ hình và thay từng quả một chính là thuốc chữa.

Luyện ở nhà. Dùng đồ thật: một hộp sữa đổi bằng hai gói bánh, một gói bánh đổi bằng ba viên kẹo — vậy một hộp sữa đổi được mấy viên kẹo? Con được xếp kẹo ra bàn để đếm, sẽ nhớ cách "thay từng cái" lâu hơn mọi lời giảng.

Dạng 3: Vị trí trong hàng

Bài mẫu. Lan đứng thứ 4 tính từ đầu hàng và thứ 6 tính từ cuối hàng. Hỏi hàng có bao nhiêu bạn?

Cách nghĩ từng bước.

1. Tính từ đầu hàng, phía trước Lan có 3 bạn (vì Lan là bạn thứ 4).
2. Tính từ cuối hàng, phía sau Lan có 5 bạn (vì Lan là bạn thứ 6).
3. Cả hàng gồm 3 bạn đứng trước, Lan, và 5 bạn đứng sau: $3 + 1 + 5 = 9$ bạn.

Lỗi hay gặp. Lấy $4 + 6 = 10$. Đây là bẫy kinh điển: khi đếm từ đầu, Lan đã được đếm một lần; khi đếm từ cuối, Lan lại được đếm thêm lần nữa. Vẽ một hàng chấm tròn và khoanh Lan bằng bút đỏ, con sẽ tự thấy Lan bị đếm hai lần.

Chuyên đề 2 — Số học

Số học là mảng con quen nhất, nhưng TIMO hiếm khi hỏi kiểu "tính 8 + 5". Đề thích tính nhanh, tìm số ẩn sau hình vẽ, và bài có lời văn "cho – nhận".

Dạng 4: Tính nhanh bằng cách ghép cặp tròn chục

Bài mẫu. Tính nhanh: $1 + 2 + 3 + 4 + 5 + 6 + 7 + 8 + 9$.

Cách nghĩ từng bước.

1. Tìm những cặp số cộng lại bằng 10: 1 với 9, 2 với 8, 3 với 7, 4 với 6.
2. Bốn cặp, mỗi cặp bằng 10, tức là 10, 20, 30, 40.
3. Còn lại số 5 chưa có cặp. Vậy tổng bằng $40 + 5 = 45$.

Lỗi hay gặp. Con cộng dồn từ trái sang phải: 1 + 2 = 3, 3 + 3 = 6, 6 + 4 = 10… Cách này đúng nhưng chậm, và chỉ cần nhầm một bước là sai cả bài. Trong phòng thi 90 phút, "ghép cặp tròn chục" vừa nhanh hơn vừa ít nhầm hơn.

Luyện ở nhà. Thuộc lòng các "cặp bạn của 10" (1 và 9, 2 và 8, 3 và 7, 4 và 6, 5 và 5) như thuộc bài hát. Khi con đã nhìn ra cặp mà không cần nghĩ, mọi bài tính nhanh ở lớp 1 đều dễ.

Dạng 5: Tìm số ẩn sau hình

Bài mẫu. Biết ▲ + ▲ = 8 và ▲ + ● = 10. Hỏi ● bằng bao nhiêu?

Cách nghĩ từng bước.

1. Bắt đầu từ dòng chỉ có một loại hình: hai hình tam giác bằng nhau cộng lại được 8. Số nào cộng với chính nó bằng 8? Đó là 4, vậy ▲ = 4.
2. Thay ▲ = 4 vào dòng thứ hai: 4 + ● = 10.
3. Số nào cộng 4 được 10? Đó là 6. Vậy ● = 6.

Lỗi hay gặp. Con bắt đầu từ dòng thứ hai, nơi có hai hình chưa biết, rồi đoán mò. Quy tắc cần dạy: luôn tìm dòng chỉ có một loại hình để giải trước.

Dạng 6: Cho – nhận rồi bằng nhau

Bài mẫu. An có 12 viên kẹo. Nếu An cho Bình 3 viên thì hai bạn có số kẹo bằng nhau. Hỏi lúc đầu Bình có bao nhiêu viên kẹo?

Cách nghĩ từng bước.

1. Kể lại câu chuyện theo thứ tự thời gian. An cho đi 3 viên thì An còn $12 - 3 = 9$ viên.
2. Lúc ấy hai bạn bằng nhau, nên Bình cũng có 9 viên — nhưng đó là sau khi đã nhận thêm 3 viên.
3. Lùi lại lúc chưa nhận: Bình có $9 - 3 = 6$ viên.
4. Thử lại: An 12, Bình 6. An cho Bình 3 thì An còn 9, Bình có 9. Đúng.

Lỗi hay gặp. Trả lời 9, vì quên rằng 9 là số kẹo của Bình sau khi nhận. Lỗi thứ hai tinh vi hơn: nghĩ rằng "An hơn Bình 3 viên". Thực ra An hơn Bình 6 viên, vì cho đi 3 viên vừa làm An bớt 3 vừa làm Bình thêm 3. Cha mẹ có thể diễn lại bằng kẹo thật — một lần nhìn tận mắt đủ để con nhớ.

Chuyên đề 3 — Lý thuyết số

Ở lớp 1, "lý thuyết số" nghe to tát nhưng chỉ xoay quanh chữ số, hàng chục, hàng đơn vị, số chẵn và số lẻ. Điểm chung của các dạng bài: phải liệt kê ra giấy, không đếm nhẩm.

Dạng 7: Đếm chữ số khi viết một dãy số

Bài mẫu. Khi viết các số từ 1 đến 20, chữ số 1 được viết bao nhiêu lần?

Cách nghĩ từng bước.

1. Viết ra tất cả các số có chữ số 1: 1, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19.
2. Đếm số lần chữ số 1 xuất hiện trong từng số. Số 11 có hai chữ số 1, các số còn lại mỗi số có một chữ số 1.
3. Có 11 số trong danh sách, cộng thêm một lần nữa cho số 11: $11 + 1 = 12$ lần.

Lỗi hay gặp. Trả lời 11 vì đếm số 11 chỉ một lần — đề hỏi số lần chữ số 1 được viết, không hỏi có bao nhiêu số chứa chữ số 1. Đây là lúc dạy con thói quen gạch chân câu hỏi: con đang đếm số hay đếm chữ số?

Dạng 8: Số có hai chữ số theo điều kiện

Bài mẫu. Có bao nhiêu số có hai chữ số mà tổng hai chữ số bằng 3?

Cách nghĩ từng bước.

1. Chữ số hàng chục không thể là 0, nên cho hàng chục chạy lần lượt từ 1.
2. Hàng chục là 1 thì hàng đơn vị là 2: số 12. Hàng chục là 2 thì hàng đơn vị là 1: số 21. Hàng chục là 3 thì hàng đơn vị là 0: số 30.
3. Hàng chục từ 4 trở lên thì tổng đã vượt 3. Vậy có 3 số: 12, 21, 30.

Lỗi hay gặp. Quên số 30, vì con nghĩ chữ số 0 "không tính". Ngược lại, có bạn lại thêm số 03 — nhưng 03 chỉ là số 3, một số có một chữ số. Cách liệt kê có thứ tự (cho hàng chục tăng dần từ 1) giúp con không sót cũng không thừa.

Chuyên đề 4 — Hình học

Hình học lớp 1 không có công thức. Hai dạng phổ biến nhất là đếm đoạn thẳng và đếm hình — và hai dạng này hóa ra là một.

Dạng 9: Đếm đoạn thẳng, rồi đếm tam giác

Bài mẫu 1. Trên một đường thẳng lần lượt có 4 điểm A, B, C, D. Có bao nhiêu đoạn thẳng nối hai trong bốn điểm ấy?

Cách nghĩ từng bước.

1. Đếm các đoạn bắt đầu từ A: AB, AC, AD — có 3 đoạn.
2. Đếm các đoạn bắt đầu từ B (không quay lại A nữa vì AB đã đếm rồi): BC, BD — có 2 đoạn.
3. Bắt đầu từ C: CD — có 1 đoạn. Từ D thì không còn đoạn mới.
4. Tổng cộng $3 + 2 + 1 = 6$ đoạn thẳng.

Bài mẫu 2. Một hình tam giác lớn. Từ đỉnh trên cùng, kẻ thêm 2 đoạn thẳng xuống cạnh đáy. Hỏi trong hình có tất cả bao nhiêu hình tam giác?

Cách nghĩ. Mỗi hình tam giác trong hình đều có chung đỉnh trên cùng, và cạnh đáy của nó là một đoạn thẳng nằm trên cạnh đáy của tam giác lớn. Cạnh đáy lúc này có 4 điểm (hai đầu mút và hai chân của đoạn vừa kẻ) — đúng là bài mẫu 1! Vậy có 6 hình tam giác.

Lỗi hay gặp. Chỉ đếm 3 tam giác nhỏ nhìn thấy ngay, quên các tam giác ghép từ hai mảnh và chính tam giác lớn. Thói quen "đếm theo điểm bắt đầu" ở bài đoạn thẳng là cách đếm đủ, không thiếu, không trùng.

Luyện ở nhà. Cho con tự kẻ: tam giác có 1 đoạn kẻ thêm, 2 đoạn, 3 đoạn — rồi đếm số tam giác mỗi lần. Con sẽ tự phát hiện ra dãy 3, 6, 10, và đó là khoảnh khắc "à ra thế" đáng giá hơn mười bài giải sẵn. Muốn có thêm ý tưởng dạy hình qua đồ vật thật, xem bài dạy con hình học tiểu học qua đồ vật quanh nhà.

Chuyên đề 5 — Tổ hợp

Tổ hợp ở lớp 1 là đếm số cách. Bí quyết duy nhất: liệt kê theo một thứ tự cố định để không sót, không trùng.

Dạng 10: Bắt tay và đổi tiền

Bài mẫu 1. Bốn bạn gặp nhau, mỗi hai bạn bắt tay nhau đúng một lần. Hỏi có tất cả bao nhiêu cái bắt tay?

Cách nghĩ. Bạn thứ nhất bắt tay 3 bạn còn lại. Bạn thứ hai đã bắt tay bạn thứ nhất rồi, chỉ còn bắt tay 2 bạn. Bạn thứ ba còn bắt tay 1 bạn. Bạn thứ tư đã bắt tay đủ cả. Vậy có $3 + 2 + 1 = 6$ cái bắt tay.

Cha mẹ để ý không: bài bắt tay, bài đếm đoạn thẳng và bài đếm tam giác ở trên có cùng một lời giải $3 + 2 + 1$. Đề TIMO rất thích đổi "vỏ" của một bài cũ — hôm nay là điểm trên đường thẳng, mai là bạn bè bắt tay, kia là đội bóng đá vòng tròn. Con nào nhận ra "cái lõi" ấy sẽ làm được cả ba câu.

Lỗi hay gặp. Lấy 4 bạn, mỗi bạn bắt tay 3 bạn, đếm thành 12 cái — mỗi cái bắt tay bị đếm hai lần, một lần cho mỗi người tham gia. Diễn lại bằng bốn con gấu bông là cách nhanh nhất để con thấy chỗ trùng.

Bài mẫu 2. Có các tờ tiền 1 nghìn, 2 nghìn và 5 nghìn đồng (mỗi loại có nhiều tờ). Có bao nhiêu cách trả đúng 5 nghìn đồng?

Cách nghĩ. Liệt kê từ tờ lớn xuống tờ nhỏ:

1. Một tờ 5 nghìn.
2. Hai tờ 2 nghìn và một tờ 1 nghìn.
3. Một tờ 2 nghìn và ba tờ 1 nghìn.
4. Năm tờ 1 nghìn.

Có 4 cách. Liệt kê "từ lớn xuống nhỏ" giúp con chắc chắn không bỏ sót cách nào, và không đếm trùng "2 + 1 + 2" với "2 + 2 + 1" — hai cách này là một, vì đều là hai tờ 2 nghìn và một tờ 1 nghìn.

Ôn TIMO lớp 1 thế nào cho vừa sức

Đứa trẻ sáu tuổi không ngồi được lâu, và cũng không nên ngồi lâu. Một nhịp ôn hợp lý trong khoảng một đến hai tháng trước vòng loại:

1. Ngày thường: 15–20 phút, 3–4 câu. Mỗi tuần tập trung một chuyên đề, đi lần lượt từ logic đến tổ hợp như thứ tự trong bài này.
2. Trong 15 phút ấy, đọc đề chiếm phần lớn. Con đọc to, kể lại đề bằng lời của mình. Kể đúng là gần như làm đúng; kể sai là cha mẹ biết ngay phải chữa từ đâu. Nếu con còn đọc chậm, củng cố trước bằng các mẹo trong bài giúp con lớp 1 đọc tốt.
3. Cuối tuần: một buổi "thi thử" kéo dài dần. Tuần đầu 20 phút, tuần sau 30 phút, rồi 45 phút. Không cần lên ngay 90 phút — mục tiêu là con quen việc ngồi yên một mình với tờ đề.
4. Mỗi câu sai, hỏi một câu: "Con đã viết ra giấy chưa?" Ở lớp 1, câu hỏi ấy chữa được nhiều lỗi hơn mọi bài giảng.

Và hãy nhớ: lớp 1 là năm làm quen, không phải năm giật giải. Một bạn lớp 1 bước ra khỏi phòng thi và nói "con thích làm toán đố" đã là kết quả tốt hơn bất kỳ tấm huy chương nào.

Luyện các dạng toán TIMO lớp 1 trên SchoolOnline

Khu ôn thi trên SchoolOnline được dựng đúng theo năm chuyên đề của đề TIMO, nên lịch "mỗi tuần một chuyên đề" ở trên chạy được ngay trên hệ thống. Ở tuổi lớp 1, cha mẹ nên ngồi cạnh con trong vài buổi đầu để làm quen các nút bấm:

1. Mở khu ôn thi. Bấm vào khu ôn thi TIMO: đường dẫn này mở thẳng tab Kỳ thi với chương trình Ôn thi TIMO đã chọn sẵn. Chưa đăng nhập thì hệ thống chuyển sang màn đăng nhập, xong sẽ quay về đúng trang này. Chưa có tài khoản thì đăng ký miễn phí cho con trước.
2. Kiểm tra lớp của con. Vào hồ sơ của con để xem lớp đã ghi đúng chưa. Khu ôn thi tự lấy khối lớp ghi trong tab Cá nhân để bốc câu hỏi, nên hồ sơ ghi lớp 1 thì mọi đề mở ra đều là đề lớp 1.
3. Luyện từng chuyên đề. Mục Chuyên đề hiện đủ năm thẻ: Tư duy logic, Số học, Lý thuyết số, Hình học, Tổ hợp. Tất cả mở sẵn, không phải mở khóa lần lượt. Bấm Luyện tập ở thẻ của tuần đó để làm 10 câu; làm tốt thì thẻ được tích sao, nhìn vào là biết con đã vững mảng nào.
4. Ôn ngẫu nhiên cho buổi thi thử cuối tuần. Ở khung phía trên, chọn Số câu hỏi (5, 10, 15 hoặc 20 câu) rồi bấm Ôn ngẫu nhiên — đề bốc trộn cả năm chuyên đề, giống đề thi thật. Với lớp 1, bắt đầu từ 5 câu rồi tăng dần cùng thời gian ngồi.
5. Xem lại từng câu sai. Nộp bài xong, màn kết quả hiện đáp án đúng và lời giải của từng câu. Các lượt đã làm nằm ở mục Lần ôn luyện gần đây của kỳ thi này, bấm Xem lại bất cứ lúc nào để cùng con đọc lại câu sai trước buổi ôn tiếp theo.
6. In đề cho con làm trên giấy. Bấm In đề để tải một đề Word: chọn chuyên đề, số câu, có thể đặt thời gian làm bài, và tích Kèm trang đáp án & lời giải để cha mẹ chấm. Với trẻ lớp 1, làm trên giấy giúp con tập đúng thói quen "viết ra" ở trên — và đỡ phải nhìn màn hình.

Ngoài khu ôn thi, tab Trò chơi có trò Toán phản xạ: phép tính hiện ra kèm một đáp án, con bấm Đúng hay Sai thật nhanh. Vài lượt mỗi ngày giúp con nhuần nhuyễn phép cộng trừ trong phạm vi nhỏ — chính là nền cho dạng tính nhanh và dạng tìm số ẩn sau hình.

Đọc thêm

Nếu gia đình cũng cho con thi FMO, hai kỳ thi dùng chung năm chuyên đề này — xem thêm các bài mẫu khác trong các dạng đề ôn thi FMO lớp 1, luyện một lần là chuẩn bị cho cả hai kỳ. Khi con lên các lớp trên, các dạng bài sẽ nâng dần: các dạng đề TIMO lớp 3 cho thấy bước tiếp theo, còn lộ trình 8 tuần ôn TIMO lớp 3 có cách lập sổ lỗi sai mà cha mẹ có thể áp dụng sớm, rút gọn cho vừa sức con lớp 1. Còn nếu đang cân nhắc cho con thi kỳ nào trong năm học này, bản đồ các kỳ thi quốc tế cấp tiểu học cho một bức tranh đủ để chọn.