Nguồn gốc kỳ thi TIMO: sinh ra ở Hồng Kông, mang tên Thái Lan, về Việt Nam từ 2019

Cứ đến đầu năm học, cái tên TIMO lại xuất hiện trên bảng tin của trường và trong nhóm chat phụ huynh, kèm một tờ thông báo đăng ký. Ba chữ trong tên gọi — Thailand, International, Olympiad — gợi cho nhiều cha mẹ hai hình dung: đây là kỳ thi do nhà nước Thái Lan tổ chức, hoặc đây là một "IMO thu nhỏ" dành cho trẻ con. Cả hai hình dung ấy đều không đúng hẳn.

Bài viết này lần lại nguồn gốc của kỳ thi: ai lập ra nó, từ năm nào, vì sao một kỳ thi sinh ra ở Hồng Kông lại mang tên Thái Lan, con đường nó về Việt Nam, và quan trọng nhất là nên đặt nó ở vị trí nào trong kế hoạch học của con. Muốn biết đề thi hỏi gì thì đã có bài riêng về các dạng đề ôn thi TIMO lớp 3; bài này trả lời câu hỏi đứng trước đó: kỳ thi này từ đâu mà có.

TIMO là gì, nói cho đúng

TIMO là viết tắt của Thailand International Mathematical Olympiad, một kỳ thi toán thường niên mở cho học sinh từ mẫu giáo lớn đến hết trung học phổ thông. Mỗi khối lớp thi một đề riêng, và mọi đề — từ mẫu giáo đến lớp 12 — đều xây trên cùng năm mảng: tư duy logic, số học (lên trung học là đại số), lý thuyết số, hình học và tổ hợp.

Điều cần tách bạch ngay từ đầu: TIMO không liên quan đến IMO. IMO — International Mathematical Olympiad — ra đời năm 1959 tại Romania, mỗi quốc gia chỉ cử tối đa sáu học sinh trung học được tuyển chọn qua nhiều vòng thi quốc gia. TIMO ngược lại là kỳ thi mở: ai đăng ký và nộp lệ phí là được dự thi, đơn vị tổ chức là một trung tâm giáo dục tư nhân, còn "olympiad" trong tên chỉ mô tả kiểu đề — đề toán tư duy, không bám sách giáo khoa — chứ không nói lên tính chất tuyển chọn. Hai chữ giống nhau, hai bản chất khác nhau; hiểu rõ điều này sẽ giúp cha mẹ đọc mọi thông tin phía sau bình tĩnh hơn.

Sinh ra ở Hồng Kông

Đơn vị đứng sau TIMO là Olympiad Champion Education Centre, thường viết tắt là OCEC, một trung tâm luyện toán olympic có đăng ký với Cục Giáo dục Hồng Kông. Người sáng lập là ông Andy Lam, được ban tổ chức giới thiệu là cựu thí sinh đoạt giải IMO của Hồng Kông với hơn mười lăm năm dạy toán olympic.

Ý tưởng ban đầu của OCEC khá giản dị: mô hình thi olympic vốn chỉ dành cho một nhóm rất nhỏ học sinh được tuyển chọn, vậy tại sao không mở nó ra cho số đông, ở mọi lứa tuổi? Muốn thế thì phải có đề riêng cho từng khối lớp, có thang chấm thống nhất giữa các nước, và có bảng thống kê công khai để mỗi thí sinh biết mình đứng ở đâu so với bạn bè cùng khối trên toàn hệ thống. Ba yếu tố này về sau trở thành "chữ ký" của TIMO và các kỳ thi anh em của nó.

Mùa thi đầu tiên diễn ra trong năm học 2014–2015. Cách đếm này lấy từ chính ban tổ chức: mùa 2024–2025 được công bố là lần tổ chức thứ 11 trên thế giới, nên tính đến mùa 2026–2027 đang mở đăng ký, TIMO đã bước sang mùa thứ 13.

OCEC không chỉ có TIMO. Cùng một khuôn năm mảng ấy, trung tâm này còn vận hành HKIMO (Hong Kong International Mathematical Olympiad), rồi mở rộng sang tin học và khoa học với HKICO, HKISO, và đặt ở đỉnh là WIMO — World International Mathematical Olympiad, nơi hội tụ những thí sinh đạt thành tích cao nhất từ vòng chung kết của các kỳ thi trong hệ thống. Vì thế nếu gia đình thấy đề HKIMO và đề TIMO "quen quen" giống nhau thì không phải ngẫu nhiên: chúng chung một tổ chức, chung một triết lý ra đề.

Vì sao lại mang tên Thái Lan

Nếu OCEC ở Hồng Kông, tại sao kỳ thi không tên là Hong Kong mà là Thailand? Câu trả lời nằm ở cách kỳ thi được thiết kế. TIMO gồm hai chặng: vòng loại (Heat Round) tổ chức ngay tại từng quốc gia tham dự, và vòng chung kết (Final Round) tập trung tại Thái Lan. Ban tổ chức phối hợp với Tổng cục Du lịch Thái Lan, và trang chính thức của kỳ thi tự mô tả rất thẳng thắn rằng TIMO "kết hợp giữa thi đấu và du lịch": thí sinh cùng gia đình sang Thái Lan vài ngày, thi xong thì tham quan, giao lưu với bạn bè các nước.

Chính vì thế, vòng chung kết không cố định một chỗ mà lần lượt đặt tại các điểm du lịch: Bangkok, Phuket, Pattaya, rồi những mùa gần đây là Chiang Mai. Cách thiết kế này giải thích hai điều cha mẹ hay thắc mắc. Thứ nhất, vì sao vòng chung kết luôn rơi vào mùa xuân, khoảng tháng 3 đến tháng 4, trùng với mùa du lịch. Thứ hai, vì sao chi phí vòng chung kết được tính bằng đô la Mỹ và chưa bao gồm vé máy bay, khách sạn — bởi về bản chất, đó là một chuyến đi.

Đại dịch đã thử thách mô hình này. Vòng chung kết mùa 2019–2020 phải chuyển hoàn toàn sang trực tuyến; từ mùa 2020–2021 trở đi, ban tổ chức giữ song song hai hình thức: hoặc đến Thái Lan thi trực tiếp, hoặc thi trực tuyến tại nước sở tại. Lựa chọn trực tuyến vẫn được duy trì đến nay, và với nhiều gia đình ở Việt Nam thì đây là cách đi tiếp vào vòng chung kết mà không phải cân nhắc chi phí một chuyến xuất ngoại.

Từ vài nước Đông Nam Á đến trên dưới hai mươi quốc gia

Những mùa đầu, TIMO chủ yếu quy tụ học sinh Hồng Kông, Thái Lan và vài nước Đông Nam Á. Đến nay, danh sách tham dự đã lên tới trên dưới hai mươi quốc gia và vùng lãnh thổ: ngoài Thái Lan, Hồng Kông, Trung Quốc đại lục, Đài Loan, Singapore, Malaysia, Indonesia, Philippines, Myanmar, Campuchia và Việt Nam, còn có những cái tên xa hơn như Ấn Độ, Sri Lanka, Iran, Kyrgyzstan, Bulgaria, Ukraine hay Úc.

Mỗi mùa, ban tổ chức công bố thống kê điểm và bảng xếp hạng theo từng khối trên toàn hệ thống. Đây là điểm được nhiều cha mẹ đánh giá cao, vì con không chỉ biết mình được bao nhiêu điểm mà còn biết điểm ấy nằm ở đâu so với hàng nghìn bạn cùng lớp ở các nước khác — thứ mà một bài kiểm tra trên lớp không thể cho.

Đường về Việt Nam

TIMO được tổ chức tại Việt Nam lần đầu vào năm học 2019–2020, thông qua Fermat Education — đơn vị đại diện chính thức nhận đăng ký và tổ chức các vòng trong nước. Đây cũng là đơn vị đứng sau kỳ thi FMO mà nhiều gia đình đã quen, nên hai kỳ thi này ở Việt Nam thường đi cùng nhau: cùng khung năm mảng, cùng cách đăng ký, và cùng một mùa ôn.

Ở Việt Nam, lộ trình được chia làm ba chặng. Vòng loại thi trực tuyến vào khoảng tháng 10, vòng quốc gia thi tập trung vào khoảng tháng 12, và vòng quốc tế diễn ra vào khoảng tháng 4 năm sau tại Thái Lan hoặc theo hình thức trực tuyến. Học sinh từ mẫu giáo lớn đến lớp 12 đều có bảng thi riêng; đề được dịch sang tiếng Việt, nên con không cần giỏi tiếng Anh mới thi được. Lệ phí các vòng trong nước ở mức vài trăm nghìn đồng mỗi vòng, còn vòng quốc tế tính bằng đô la Mỹ, chưa kể chi phí đi lại nếu chọn sang Thái Lan. Mốc thời gian và lệ phí thay đổi theo từng mùa, cha mẹ nên đối chiếu thông báo chính thức của đơn vị tổ chức trước khi đăng ký.

Chỉ sau vài mùa, TIMO đã trở thành một trong những kỳ thi toán quốc tế đông thí sinh tiểu học bậc nhất ở Việt Nam. Lý do không khó đoán: đăng ký qua trường rất tiện, vòng loại thi trực tuyến ngay tại nhà, đề bằng tiếng Việt, và lịch thi rơi đúng vào học kỳ 1 — thời điểm cha mẹ đang tìm một mục tiêu cụ thể để con có động lực học.

Bộ khung đề thi hầu như không đổi từ ngày đầu

Một điều đáng ghi nhận ở TIMO là sự ổn định. Suốt hơn mười mùa thi, bộ khung đề gần như không đổi: vòng loại gồm 25 câu chia đều cho năm mảng, làm trong 90 phút, mỗi câu 4 điểm, thang 100, sai không bị trừ điểm. Vòng chung kết nâng lên 30 câu, mỗi mảng 6 câu, làm trong 120 phút, mỗi câu 5 điểm, thang 150. Tất cả đều là câu điền đáp số, không có bốn phương án để loại trừ — đây là khác biệt lớn nhất của TIMO so với nhiều kỳ thi trắc nghiệm khác, và cũng là lý do cách ôn phải khác.

Huy chương vàng, bạc, đồng được trao theo thứ hạng phần trăm trong từng khối, nên số học sinh có huy chương đông hơn hẳn một kỳ thi học sinh giỏi truyền thống. Đó là chủ ý của ban tổ chức: kỳ thi được thiết kế để khuyến khích số đông, không phải để chọn ra vài gương mặt. Cha mẹ nên hiểu tấm huy chương theo đúng nghĩa ấy — một cột mốc động viên và một thước đo vị trí của con trong số các bạn cùng thi.

Vậy nên đặt TIMO ở đâu trong kế hoạch của con

Hiểu nguồn gốc rồi thì việc quyết định trở nên nhẹ nhàng hơn nhiều. TIMO có ba giá trị thật: cho con làm quen với dạng đề điền đáp số đòi hỏi suy luận thay vì đoán; cho con một mục tiêu có lịch rõ ràng trong học kỳ 1; và cho cha mẹ một bảng thống kê để biết con đang ở đâu. Nếu gia đình cần đúng ba thứ đó, TIMO là lựa chọn hợp lý, nhất là với các bạn từ lớp 2, lớp 3 trở lên đã vững bốn phép tính.

Ngược lại, có hai cách dùng TIMO không nên: đăng ký chỉ vì cả lớp đăng ký, và chi tiền cho vòng chung kết chỉ để mang về một tấm huy chương — bởi như đã nói, huy chương ở kỳ thi này không hiếm. Nếu cả nhà thích một chuyến đi Thái Lan có thêm buổi thi toán làm kỷ niệm, hãy đi với đúng tinh thần ấy; còn nếu mục tiêu là học, thì vòng loại và vòng quốc gia trong nước đã đủ để con thu hoạch trọn phần giá trị. Trước khi chốt, cha mẹ có thể đặt TIMO cạnh các kỳ thi khác trong bản đồ các kỳ thi quốc tế cấp tiểu học để chọn một, hai kỳ vừa sức thay vì dồn con vào bốn, năm kỳ trong cùng một năm.

Còn nếu đã quyết định thi, hãy ôn đúng theo bộ khung đề đã ổn định suốt hơn mười mùa. Trên SchoolOnline, chương trình Ôn thi TIMO được xây theo đúng năm chuyên đề của đề thi — Tư duy logic, Số học, Lý thuyết số, Hình học, Tổ hợp — cho từng khối lớp, để con luyện từng mảng, xem lại những câu đã sai và bước vào vòng loại với tâm thế đã biết trước đề sẽ hỏi gì. Muốn có sẵn lịch từng tuần và liều lượng mỗi buổi, hãy bắt đầu từ lộ trình 8 tuần ôn các dạng toán thi TIMO lớp 3.