Ý nghĩa ngày khai trường 5/9: vì sao ngày này đặc biệt với con

Sáng 5/9, gần như mọi ngôi trường trên cả nước cùng vang lên một tiếng trống. Với người lớn, đó là một buổi lễ quen thuộc, đôi khi hơi dài dưới nắng tháng 9. Nhưng với một đứa trẻ, đó là ngày nó được xếp hàng cùng lớp mới, nghe tên lớp mình được xướng lên, và lần đầu tiên trong năm cảm nhận rõ ràng rằng mình đã lớn thêm một lớp. Bài viết này nói về nguồn gốc và ý nghĩa của ngày khai trường 5/9, cùng những việc cha mẹ có thể làm để con thật sự cảm nhận được ý nghĩa ấy, thay vì chỉ dự cho xong một buổi lễ.

Vì sao ngày khai trường lại là 5/9?

Tháng 9 năm 1945, chỉ ít ngày sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư cho học sinh cả nước nhân ngày khai trường đầu tiên của một đất nước vừa giành lại độc lập. Trong lá thư ấy có đoạn mà nhiều thế hệ học sinh Việt Nam thuộc lòng:

“Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em.”

— Chủ tịch Hồ Chí Minh, thư gửi học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên, tháng 9/1945

Từ dấu mốc đó, ngày 5/9 dần trở thành ngày khai giảng chung, và nhiều năm nay được ấn định thống nhất trên cả nước để học sinh mọi cấp cùng bước vào năm học mới trong một buổi sáng. Ngày này còn có một tên gọi khác, ít khi được nhắc trong gia đình nhưng nói rất rõ tinh thần của nó: Ngày toàn dân đưa trẻ đến trường.

Cái tên ấy không chỉ là khẩu hiệu. Nó nhắc rằng việc một đứa trẻ được đến lớp không phải chuyện riêng của nhà trường hay của một gia đình, mà là trách nhiệm chung — từ người vận động một em nhỏ ở vùng khó khăn quay lại lớp, đến người cha người mẹ sắp xếp công việc để sáng hôm ấy đưa con đi khai giảng. Khi bạn dắt con qua cổng trường sáng 5/9, bạn đang tham gia vào một việc lớn hơn nhiều so với một buổi lễ.

Trẻ con cần những cái mốc nhìn thấy được

Với người lớn, thời gian trôi liền mạch: tháng 8 sang tháng 9 chẳng khác nhau là mấy. Trẻ con thì không như vậy. Các con cần những cái mốc cụ thể, nhìn thấy và nghe thấy được, để hiểu rằng một giai đoạn đã khép lại và một giai đoạn khác bắt đầu.

Tiếng trống khai trường làm đúng việc đó. Nó vạch một đường ranh rõ ràng giữa "mùa hè" và "năm học". Lá cờ, hàng ghế, tên lớp được xướng lên, cô giáo mới đứng ở đầu hàng — tất cả biến một điều trừu tượng như "con lên lớp ba rồi" thành thứ con cảm nhận được bằng mắt và bằng tai. Những buổi lễ đánh dấu bước chuyển như thế có tên chung là nghi thức chuyển tiếp, và tác dụng của chúng khá rõ: giúp người ta khép lại vai trò cũ và bước vào vai trò mới với tâm thế sẵn sàng hơn.

Nếu trước đó con đã được khởi động dần theo một kế hoạch ba tuần lấy lại nhịp học sau hè, thì ngày 5/9 chính là điểm chốt tự nhiên của quá trình ấy: mọi thứ con tập ở nhà giờ có một dịp chính thức để bắt đầu. Còn nếu chưa kịp chuẩn bị gì, buổi khai giảng vẫn có giá trị riêng của nó — nó cho con một điểm xuất phát rõ ràng để bắt đầu lại từ hôm nay.

Mỗi lứa tuổi, một ý nghĩa khác nhau

Cùng một buổi lễ, nhưng ngày 5/9 không mang cùng một ý nghĩa với mọi đứa trẻ trong sân trường.

• Lớp 1 — đây là buổi lễ đầu tiên trong đời đi học. Ở nhiều trường, học sinh lớp 1 được các anh chị lớp lớn dắt tay vào sân và đứng ở hàng đầu. Thứ con nhớ về ngày này sẽ không phải nội dung bài diễn văn, mà là cảm giác được đón, được chờ. Nếu con vừa vào lớp 1, những việc cần chuẩn bị cho con vào lớp 1 là phần tiếp theo đáng đọc.
• Lớp 2 đến lớp 4 — ý nghĩa nằm ở chuyện gặp lại: bạn cũ có còn học chung không, cô chủ nhiệm năm nay là ai, chỗ ngồi của mình ở đâu. Đây cũng là lúc con nhận ra chương trình năm nay khác năm ngoái, và mỗi khối lớp có một bước nhảy riêng mà cha mẹ nên biết trước.
• Lớp 5 — buổi khai giảng cuối cùng dưới mái trường tiểu học. Rất nhiều em không ý thức được điều đó cho đến khi năm học kết thúc. Chỉ cần nói với con một câu vào sáng hôm ấy, nhiều em sẽ nhìn cả năm học cuối cấp bằng một tâm thế khác.

Ngày của con, không phải ngày của chỉ tiêu

Có một cách rất dễ làm hỏng ý nghĩa của ngày khai trường: biến nó thành buổi giao chỉ tiêu. "Năm nay con phải được học sinh xuất sắc", "năm nay phải đứng đầu lớp", "năm nay không được thua bạn A nữa" — những câu nói ra trong lúc phấn khởi ấy khiến ngày đầu tiên của năm học đã có mùi áp lực.

Một đứa trẻ tiểu học chưa đủ khả năng tách bạch giữa "bố mẹ mong mình cố gắng" và "bố mẹ sẽ thất vọng nếu mình không đạt". Nếu muốn nói về kỳ vọng, hãy nói về thói quen và nỗ lực thay vì thứ hạng: học đều mỗi ngày, dám hỏi khi chưa hiểu, tử tế với bạn trong lớp. Đó là những điều con kiểm soát được. Chủ đề này được bàn kỹ hơn trong bài giảm áp lực điểm số: đồng hành thay vì so sánh.

Cha mẹ làm gì để ngày khai trường thật sự có ý nghĩa

Không cần điều gì cầu kỳ. Phần lớn những việc dưới đây chỉ tốn vài phút, nhưng chúng là thứ khiến con hiểu rằng ngày hôm nay quan trọng.

Tối hôm trước:

• Chuẩn bị sẵn đồng phục, khăn quàng, cặp sách và để ở chỗ dễ thấy, để sáng hôm sau không phải cuống lên đi tìm.
• Cho con đi ngủ sớm hơn thường lệ. Một buổi lễ ngoài trời với đứa trẻ thiếu ngủ sẽ chỉ còn là một buổi sáng mệt mỏi.
• Kể cho con nghe ngày khai giảng của chính bạn hồi bé: bạn mặc gì, sợ gì, nhớ nhất điều gì. Trẻ con rất thích nghe chuyện bố mẹ từng cũng bé như mình.

Sáng 5/9:

• Nếu sắp xếp được, hãy tự đưa con đến trường. Với con, việc bố mẹ có mặt trong ngày đó có ý nghĩa hơn nhiều so với một món quà mua sau này.
• Đến sớm một chút để con kịp tìm hàng lớp mình, thay vì chạy vội vào khi lễ đã bắt đầu.
• Giải thích ngắn gọn vì sao cả nước cùng khai giảng vào hôm nay. Một hai câu về lá thư năm 1945 là đủ để con hiểu ngày này không phải tự nhiên mà có.
• Đừng hỏi ngay chuyện bài vở khi đón con về. Câu đầu tiên nên là "hôm nay có gì vui?".

Buổi tối:

• Hỏi con ba câu mở: con thích nhất điều gì hôm nay, có gì khiến con thấy hơi lo, và con mong chờ điều gì ở năm học này.
• Ghi lại câu trả lời ở đâu đó. Cuối năm học đọc lại, cả nhà sẽ thấy con đã đi được một quãng dài đến thế nào.

Giữ tinh thần khai trường cho những ngày sau đó

Điểm yếu của một ngày lễ đẹp là hôm sau mọi thứ trở lại bình thường: vẫn dậy sớm, vẫn bài tập, vẫn những buổi chiều dài. Khí thế ngày khai giảng thường tan trong khoảng hai tuần. Vài cách đơn giản để giữ nó lâu hơn:

1. Cùng con viết ba mong muốn cho năm học ra một tờ giấy, cất vào ngăn bàn, hẹn cuối học kỳ mở ra đọc lại.
2. Giữ những thói quen đã dựng từ trước tựu trường — giờ ngủ, góc học tập, thời lượng học đều mỗi ngày — theo đúng checklist chuẩn bị năm học mới.
3. Đánh dấu thêm vài cái mốc nhỏ trong năm: ngày đầu học kỳ hai, ngày con đọc xong cuốn sách đầu tiên. Trẻ con giữ được động lực tốt hơn khi chặng đường dài được chia thành nhiều chặng ngắn.

Cái mốc chỉ có tác dụng nếu sau đó có việc làm đều đặn. Ngày khai trường tạo ra khí thế, còn thứ giữ con đi đường dài là nếp học hằng ngày mà cả nhà cùng duy trì.

Điều đọng lại

Ý nghĩa của ngày 5/9 không nằm hết trong phần nghi lễ. Nó nằm ở chỗ mỗi năm một lần, cả xã hội cùng dừng lại để nói với những đứa trẻ rằng việc học của chúng quan trọng, và rằng hôm nay chúng bắt đầu một chặng mới — không phải bắt đầu một mình. Nếu sáng 5/9 con bạn cảm nhận được đúng hai điều đó, thì buổi lễ ấy đã làm trọn việc của nó.